‘Als je meer rust in je lijf hebt, heb je ook meer rust in je hoofd’ – psychosomatisch fysiotherapeut Marjet Berkenbosch over haar vak.

6 oktober 2019 by Linda Mulders
marjet-berkenbosch.jpg

Als Psychosomatisch fysiotherapeut behandelt Marjet Berkenbosch mensen met uiteenlopende klachten. Klachten die lichamelijk zijn, maar waarbij soms psychische factoren een rol spelen. ‘Het is fijn om met mensen te werken, en hen te helpen om zelf meer in staat te zijn om voor zichzelf te zorgen.’ In dit interview vertelt ze meer over haar werkwijze en wat je kunt verwachten van een psychosomatisch fysiotherapeutische behandeling. Meer informatie vind je op de website van de Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie volgens de Psychosomatiek en die van De Psychosomatisch Fysiotherapeut.

Psychosomatische fysiotherapie

De ingang is bij PSF het lijf. Mensen kunnen eerst lichamelijke klachten hebben en daardoor psychische klachten ontwikkelen, of andersom. Veel klachten hebben een oorsprong bij psychische of psychosociale invloeden, of kunnen daardoor onderhouden blijven. Wat ik doe is kijken welke lichamelijke klachten iemand heeft en welke externe invloeden er zijn buiten het lijf. Denk aan mentale factoren, psychische belasting en sociale belasting. Vervolgens kijken we wat we met die factoren kunnen doen. Ik zie veel mensen met angst, depressie, burn-out, overspannenheid, SOLK (somatisch onverklaarde lichamelijke klachten) en trauma.

Rationale

PSF is niet vaag of zweverig, wat mensen soms denken of waar ze bang voor zijn als ze komen. Ik kan fysiologisch heel goed uitleggen wat we doen. Ook klachten die medisch “onverklaarbaar” worden genoemd zijn best verklaarbaar. De verklaring kan dan echter meer gericht zijn op het stress-systeem, zonder fysiologische substraat. Veel klachten zijn terug te herleiden naar stress. En je hebt psychische klachten met een fysieke component, depressie of angst bijvoorbeeld. We zetten de behandeling dan snel mentaal in, zeker bij depressie, maar de reactie is fysiek. Mensen bemerken veranderingen in hun ademhaling, hartslag en lichaamshouding, ze krimpen bijvoorbeeld in elkaar. Als psychosomatisch fysiotherapeut kijk je naar wat iemands lijf doet en op welk stukje je invloed hebt. Met ontspanningsoefeningen kun je bijvoorbeeld het stress-systeem beïnvloeden. Als je meer rust in je lijf hebt, is er vaak ook meer rust in je hoofd en heb je minder stress. Daarom is bijvoorbeeld yoga zo populair tegenwoordig.

Een voorbeeld

Als je door je enkel gaat heb je veel fysieke klachten. Je enkel wordt dik en je krijgt een fysiologische reactie, en dat heeft een bepaalde hersteltijd. Als je vervolgens rustig een week met je enkel omhoog zit, dan heb je een normaal herstel. Maar het wordt anders als je in een winkel staat en een baas hebt die heel boos wordt omdat je niet komt, en van je verwacht dat je toch gewoon aanwezig bent. Niet alleen belast je dan je enkel, maar bovendien zit er ook veel stress in je lijf. Daardoor maak je bepaalde hormonen aan en herstel je minder snel. Zeker bij chronische klachten speelt dat een grote rol, omdat die klachten niet weggaan en je ermee moet leren leven. Belangrijke vragen zijn dan bijvoorbeeld hoe je omgaat met het feit dat je niet kan fietsen of niet kan werken.

Intake en diagnose

Ik ben fysiotherapeut, dus in de intake doe ik ook lichamelijk onderzoek. Dat is ook om uit te sluiten dat er fysiek iets aan de hand is. Daarnaast hebben we een gesprek en soms vul ik vragenlijsten in, of stuur ik die achteraf op. Mijn onderzoek bestaat ook uit observatie: puur kijken hoe iemand ademt en hoe hij erbij zit. Houding maakt al heel veel uit, bijvoorbeeld als iemand helemaal verkrampt op het puntje van zijn stoel zit. Dat benoem ik. We doen ademhalingsoefeningen op de bank en onderzoeken welke beweging wel lukt en welke niet. Ik maak na afloop geen behandelplan op papier, maar bespreek het. Soms beginnen we ergens en kijken van daaruit verder. Ik vraag wat iemand al weet van PSF en leg uit wat het is.

Behandeling

Ik blijf altijd als fysiotherapeut kijken. Soms komt uit de intake dat er bewegingsbeperkingen zijn die mijn collega manueel therapeut eigenlijk redelijk simpel vrij kan krijgen, waardoor je al heel veel oplost. Blijft iemand bij mij als PSF’er, dan gaan we heel praktisch aan de slag. Ik doe veel oefeningen die mensen ook thuis kunnen doen. Verder werk ik veel met aanraking en bewustwording van je lijf. Op die manier help ik iemand voelen wat er gebeurt in zijn lijf. Soms haal ik dingen uit de yoga, tai’chi, mindfulness of Feldenkrais erbij. Dat is een Duitse techniek waarbij mensen, door heel klein en subtiel te bewegen, meer gaan voelen en meer in contact komen met zichzelf. Soms doen we dingen die mensen raar vinden of die buiten hun comfort zone liggen. We doen heel veel oefeningen waarbij mensen zichzelf aan moeten raken en dat is eigenlijk iets wat mensen nooit doen. Of niet op die manier.

Aanraking en ontkleding

Soms is het nodig dat mensen zich gedeeltelijk ontkleden, vooral als de behandeling meer fysiotherapeutisch is. Anders niet per se. Je kunt hierbij altijd aangeven wat je prettig vindt. Een fysiotherapeut zal nooit vragen of je je volledig wilt ontkleden.

Verschillen tussen behandelaren

Elke PSF’er heeft zijn eigen specialisatie en voorkeur; het is heel therapeutafhankelijk wat ze aanbieden. Dat hangt van hun nascholingen af, maar ook van hen als persoon. Ik heb meer met aanraking; anderen meer met oefeningen. Weer andere collega’s werken meer cognitief met RET of met positieve psychologie. RET pak ik ook nog wel eens mee, de standaard gedachtenschema’s. Dat kan een cliënt ook prima zelf doen, daar zijn genoeg zelfhulpboeken voor. Het is zo’n beetje de lightversie van wat een psycholoog doet.

Samenwerking met een psycholoog

Er zijn vier niveaus waarop psychische aspecten kunnen interfereren met lichamelijke klachten. Niveau 1 is algemene fysiotherapie, op niveau 2 hebben mensen ook last van beperkende gedachten. Niveau 3 zit echt op het niveau van psychosomatiek en niveau 4 is ook psychosomatiek, maar zo zwaar dat het beter is om het multidisciplinair te behandelen, dus met een psycholoog of andere zorgverleners. Ik ken een aantal psychologen waar ik graag mee samenwerk en naar verwijs, omdat ik weet dat ze goed zijn in dit stukje, maar soms komen mensen juist ook via grote instellingen bij mij. Of ze zijn bij Altrecht in behandeling voor het psychische stuk, en dan behandel ik de dingen die erbij komen. Ik bepaal altijd samen met de cliënt wanneer er een psycholoog nodig zou zijn. Je kan iemand niet dwingen, dus als iemand niet wil, baken ik goed af welk stukje ik doe. Het is een lastige lijn tot waar je gaat, maar dat hou ik zelf in de gaten. Soms communiceer ik alleen met de huisarts.

Keuze van een therapeut

Net afgestudeerde PSF’ers hebben de 4-jarige fysiotherapie-opleiding gevolgd op HBO-niveau, en daarna een driejarige master in deeltijd. Eerder was het een post-HBO opleiding. Beide routes leiden tot een BIG-registratie, daar kun je op letten bij het kiezen van aan behandelaar. Let ook op of iemand zichzelf psychosomatisch fysiotherapeut noemt, of alleen psychosomatisch werkt. Iemand met een BIG-registratie moet zijn punten blijven halen met aanvullende opleidingen. Ik heb mijn theoretische basis wel echt van de opleiding, maar ik denk dat ik uit die cursussen nog meer haal qua praktische vaardigheden.

Mijn advies aan mensen is om altijd goed op de website te kijken en naar de foto van de therapeut, of ze denken dat het een goede match is. Vraag jezelf af wat je nodig hebt en of deze persoon dat kan aanbieden. Fysiotherapie is op fysiek vlak intiemer dan psychologie, en als het niet goed voelt voelt het niet goed. Dan moet je het niet doen. Soms zeg ik zelf ook tegen mensen dat ze hier niet goed zitten. Het grootste behandeleffect is de relatie die je hebt tussen patiënt en therapeut, en als die niet goed is dan kom je er niet. Dat doet niks af aan de therapeut of aan jou als persoon. Het is belangrijk om je dat als patiënt ook te realiseren en te mogen zeggen.

Vergoeding

PSF valt onder de vergoeding van fysiotherapie. Mensen kunnen zich daarvoor verzekeren met een aanvullende verzekering. Als ze niet aanvullend verzekerd zijn, of als de vergoeding op is voor dat jaar, kunnen ze wel gewoon komen maar dan betalen ze zelf.

Behandelduur

De behandelduur wisselt enorm. Soms komt iemand maar een paar keer, bijvoorbeeld bij hyperventilatie, angst of stress, en heeft dan al zoveel uitleg of tools dat hij weer vooruit kan. Soms duurt een behandeltraject langer. Met burn-out of overspannenheid is het al snel een jaar, waarbij je in het eerste deel intensiever aan het behandelen bent en daarna steeds minder vaak een afspraak plant. Ik besteed ook veel aandacht aan terugvalpreventie. Liever dat iemand na een paar maanden nog eens terugkomt dan dat de klachten terugkomen en je ‘opnieuw’ kunt beginnen. De gemiddelde behandelduur is denk ik tussen de 3 en 6 maanden.

 

Marjet Berkenbosch is praktijkeigenaar en psychosomatisch fysiotherapeut bij Fysiotherapie Praktijk Wittevrouwen in Utrecht: www.praktijk-wittevrouwen.nl. De praktijk bestaat in 2019 35 jaar. Om dit te vieren zijn er dit jaar allerlei interessante workshops op het gebied van gezondheid en bewegen. Kijk op de website!

© Psychologie Vandaag, kenniscentrum en online therapie 2018. Alle rechten voorbehouden.