Wachtlijsten in de GGZ: waarom zijn ze er en hoe zorg je dat je sneller hulp krijgt?

26 november 2017 by Linda Mulders
waiting2-1024x681.jpeg

Voor de meeste mensen is het een grote stap om een verwijsbrief voor een psycholoog of psychiater te vragen aan hun huisarts. Is die stap eenmaal gezet, dan willen ze graag snel met hun problemen aan de slag. Logisch! Helaas belanden veel mensen eerst op een wachtlijst en kan het gemakkelijk een paar weken of maanden duren voordat ze aan de beurt zijn. Dit artikel beschrijft hoe die lange wachtlijsten zijn ontstaan, wat er op dit moment aan gedaan wordt en hoe je er zelf voor kunt zorgen dat je sneller hulp krijgt.

Sommige onderwerpen in dit artikel zijn ook van toepassing op de jeugdzorg, maar niet alles. Over de wachttijden in de jeugdzorg volgt daarom een apart artikel.

Waarom zijn er wachtlijsten in de GGZ?

Het ontstaan van (lange) wachtlijsten is een complex probleem, maar heeft vooral te maken met wijzigingen en bezuinigingen in het zorgstelsel. Het aantal bedden in instellingen is snel afgebouwd, want het was de bedoeling dat mensen voortaan steeds meer in hun eigen omgeving werden geholpen. Bij een psycholoog dichter bij huis bijvoorbeeld, in de generalistische basis GGZ (vroeger de eerste lijn) of in de specialistische GGZ (vroeger de tweede lijn). Dat noem je “ambulante zorg”. Tegelijkertijd neemt het aantal mensen met psychische klachten echter nog altijd toe. Omdat mensen met lichte klachten al geen doorverwijzing meer krijgen naar een psycholoog, hebben degenen die wel in zorg komen al een zwaardere hulpvraag waarmee ze langer in zorg zijn. Dat betekent dat er van twee kanten een zwaarder beroep wordt gedaan op de praktijken en instellingen: aan de ene kant van cliënten die vroeger misschien opgenomen zouden zijn, en aan de andere kant van cliënten die met zwaardere problematiek in zorg komen.

Die beleidswijzigingen zijn zo snel geweest dat de ambulante sector niet mee kon groeien. En dat merken we sindsdien aan de wachttijden. Wat ook meespeelt is dat de administratieve last hoger is dan ooit: in de GGZ zijn behandelaren inmiddels een derde van hun tijd kwijt aan administratie. Dat is allemaal tijd die niet aan cliënten besteed kan worden. Tot slot zijn er onvoldoende goed opgeleide professionals, oftewel psychologen die na hun masterdiploma een vervolgopleiding hebben gevolgd zoals de GZ-opleiding, waardoor ze in het BIG-register worden opgenomen. Zonder deze registratie kunnen ze bijvoorbeeld niet als hoofdbehandelaar aan de slag. Het NIP maakte afgelopen mei een korte film over dit probleem.

Wat is eigenlijk een “acceptabele” wachttijd?

Het probleem is inmiddels iedereen duidelijk. Al in 2000 zijn door het werkveld en de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) afspraken gemaakt over wat acceptabele wachttijden zijn. Dit noem je Treeknormen. De Treeknorm houdt in dat je binnen vier weken terecht moet kunnen voor een eerste gesprek (intake) met een zorgaanbieder. Na dit eerste gesprek moet je in de GGZ binnen tien weken terecht kunnen voor een behandeling. In deze factsheet van de NZa vind je er meer informatie over.

Helaas moeten cliënten vaak langer wachten dan de Treeknormen, zeker als ze zich aanmelden met complexe problematiek. Onder complexe problemen verstaan we bijvoorbeeld autisme, persoonlijkheidsstoornissen en vroeg trauma. In 2014 wijdde Kassa een aantal uitzendingen aan de lange wachttijden, maar sindsdien is er weinig veranderd. In de Volkskrant verscheen in januari 2017 een goed artikel over de risico’s van de wachtlijstproblematiek. In april 2017 luidde Kassa opnieuw de noodklok met een duidelijke uitzending die de moeite van het bekijken zeker waard is.  In mei 2017 liet de NZa weten de te lange wachttijden te gaan aanpakken. Er is een actieplan verzonden aan het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de NZa spoort mensen aan te lange wachttijden te melden bij het meldpunt. Sinds die tijd is er hard gewerkt.

Wat wordt er gedaan aan de wachttijdproblemen?

Niemand in het veld is blij met de wachtlijstproblemen, en iedereen is zich ervan bewust dat de cliënt hieronder lijdt. Elke behandelaar zou een cliënt liever direct uit willen nodigen, zodat we eerder kunnen ingrijpen en de problemen niet verergeren terwijl iemand op de wachtlijst staat. We kunnen echter niet zomaar meer behandelaren of meer tijd uit de lucht toveren, hoe schrijnend dat ook is. Het probleem moet breder aangepakt worden.

Volgend op de signalen van het afgelopen jaar hebben zorgpartijen de handen ineengeslagen om het wachtlijstprobleem op te lossen. Betrokken partijen zijn het VWS, GGZ Nederland, cliëntenvereniging MIND, Zorgverzekeraars Nederland en verschillende beroepsorganisaties van psychologen en psychiaters. Ook huisartsen, die veel problemen ervaren met de wachttijden omdat ze cliënten niet goed kunnen doorverwijzen, zijn betrokken.

Op 3 oktober is  gestart met het lanceren van regionale taskforces en de start van verdiepend onderzoek met het doel om knelpunten in de wachttijden op te lossen. Met betrekking tot de administratieve last is GGZ Nederland in november 2017 de campagne ‘Minder regelgekte, meer zorg‘ gestart. Met steun van het ministerie hebben verschillende veldpartijen door middel van schrapsessies bepaald welke administratieve handelingen weg kunnen. Inmiddels zijn hier al betere afspraken over.

Verder heeft de overheid meer geld vrijgemaakt voor opleidingen. In 2019 komen er bijvoorbeeld 185 nieuwe GZ-opleidingsplaatsen bij. Op die manier zijn er straks meer goed gekwalificeerde (regie)behandelaren.

Wat kan ik zelf doen om te zorgen dat ik sneller terecht kan?

Als je van je zorgaanbieder te horen krijgt dat je langer moet wachten dan de Treeknorm, kun je een aantal dingen doen.

  1. Vraag wat je zelf alvast kunt doen en welke tijdelijke zorg eventueel al mogelijk is. Soms kan je zorgaanbieder je wijzen op een collega die je eerder kan helpen.
  2. Neem contact op met je zorgverzekeraar voor wachtlijstbemiddeling. Je zorgverzekeraar heeft de plicht je te bemiddelen naar een andere aanbieder waar je wel op tijd terechtkunt.
  3. Als dat niet tot een oplossing leidt, meld het probleem dan bij de NZa. Sinds de eerdergenoemde uitzending van Kassa doen steeds meer mensen dat en in een aantal gevallen heeft de NZa goed kunnen bemiddelen.
  4. In november 2017 zijn GGZ Nederland, cliëntenorganisatie MIND en Zorgverzekeraars Nederland een campagne begonnen: Weg van de Wachtlijst. Hou deze campagne in de gaten voor updates.
  5. Ga zelf op zoek naar iets wat je kunt doen ter overbrugging. Bijvoorbeeld een mindfulness- of assertiviteitstraining. Het wijkteam in je buurt is goed op de hoogte van het aanbod in jouw regio. Ook kun je kiezen voor een tijdelijke lichtere therapie. Op de website van beroepsvereniging NVPA  vind je psychosociaal therapeuten in het hele land. Als je aanvullend verzekerd bent, krijg je vaak een aantal gesprekken vergoed. En gebruik de adviezen die je op het internet kunt vinden om te voorkomen dat je verder afglijdt. Maak wel onderscheid tussen betrouwbare en minder betrouwbare sites. Kijk voor een lijstje van goede cliëntenwebsites bijvoorbeeld eens onder links.

© Psychologie Vandaag, kenniscentrum en online therapie 2018. Alle rechten voorbehouden.