Aan de slag met je klachten in 5 stappen: het KOP-model

19 juli 2019 by Linda Mulders
kopmodel2.jpg

Het KOP-schema is een eenvoudig hulpmiddel om beter begrijpen wat je allemaal voelt en doet en waar je klachten vandaan komen. Het heeft aandacht voor zowel problemen als wat er goed gaat en het geeft een ingang om je gedrag te veranderen, zodat je je beter kunt gaan voelen. Je kan er prima zelf mee aan de slag. De komende weken werk ik alle stappen verder uit om je op weg te helpen. Als je slecht in je vel zit, kan het echter moeilijk zijn om dit in je eentje te doen. In dat geval kun je hulp vragen aan een psycholoog of aan de praktijkondersteuner bij de huisarts. Zij kennen het KOP-model waarschijnlijk ook, en anders kun je bijvoorbeeld dit artikel printen en meenemen.

Theorie achter het KOP-model

De afkorting KOP staat voor Klachten, Omstandigheden en Persoonskenmerken. Het model gaat ervan uit  dat klachten worden veroorzaakt door de combinatie van stressvolle omstandigheden en de manier waarop iemand daarmee omgaat. Dus, als je het een in een formule zou zetten:

Klachten = Omstandigheden x Persoonskenmerken

Als je voor jezelf weet hoe dit werkt, kun je er ook achter komen wat je moet veranderen.

Stap 1. Overzicht

Een leeg KOP-schema ziet er zo uit.

Klachten:

Omstandigheden:

Persoonskenmerken:

Klachten zijn de dingen die je zelf ervaart en waar je last van hebt. Bijvoorbeeld somberheid, nachtmerries, prikkelbaarheid, een vol hoofd, stress, concentratieproblemen, weinig eetlust enzovoort. Schrijf ook per klacht op hoe lang je er al last van hebt en als hoe ernstig je ze ervaart, bijvoorbeeld op een schaal van 1 tot 10.

Omstandigheden zijn gebeurtenissen in je leven die je als stressvol ervaart. Bijvoorbeeld echtscheiding, een moeilijke baan of studie, wonen in een buurt waar veel criminaliteit is, net vader of moeder zijn geworden of een conflict in de familie.

Persoonskenmerken zijn jouw manier van omgaan met deze omstandigheden. Dit is de belangrijkste factor in het KOP-model. Hier schrijf je je gebruikelijke reactiepatroon op. Bijvoorbeeld: niet praten over gevoelens, het iedereen naar de zin willen maken, hoog verantwoordelijkheidsgevoel, snel confrontaties opzoeken, steun zoeken bij mensen die je goed kent, problemen onder controle krijgen door er lang over na te denken, angst om te falen, veel drinken bij stress, enzovoort. Sommige manieren zijn handig, andere manieren misschien niet zo. Schrijf ze allemaal op.

Stap 2. Samenhang

Onder ‘normale’ omstandigheden valt met de persoonskenmerken die je hierboven hebt opgeschreven, waarschijnlijk best te leven. Iedereen heeft minder sterke kanten, of ‘schoonheidsfoutjes’. In zekere zinnen bieden ze ook voordelen. Iemand met een sterk verantwoordelijkheidsgevoel, is bijvoorbeeld meestal betrouwbaar en loyaal. Onder andere omstandigheden zorgen deze eigenschappen echter voor problemen. Iemand die zich erg verantwoordelijk voelt en ook nog belast wordt met veel taken, of te maken heeft met collega’s die de kantjes er vanaf lopen, zal kunnen doorschieten. Dit is de samenhang waar je in stap 2 naar op zoek bent: jouw eigen strategieën en kenmerken die normaal gesproken misschien niet zo’n probleem zijn, maar in je huidige omstandigheden wel. Deze stap is moeilijk om in je eentje goed te doen. Vraag je naasten of een hulpverlener om het met je op een rijtje te zetten. Ga ook je persoonlijke levensgeschiedenis na: wat heeft in het verleden gemaakt dat je een bepaald reactiepatroon hebt ontwikkeld?

Stap 3. Doelen formuleren

Omdat de P (van persoonskenmerken) zo belangrijk is in het KOP-model, moeten je doelen hierbij aansluiten. Oftewel: ze moeten betrekking hebben op het doorbreken van je gebruikelijke reactiepatroon, zodat je minder last hebt van je omstandigheden en je klachten afnemen of beheersbaar worden. Doelen zullen vaak te maken hebben met leren om sneller in te zien wanneer je in dit reactiepatroon zit, kijken hoe andere mensen reageren in deze situatie en beslissen wat bij jou past en wat je anders wilt gaan doen. Bijvoorbeeld: beter voor jezelf opkomen, alcohol laten staan, minder verdwaald raken in piekergedrag enzovoort.

Stap 4. Gedragsverandering

Een reactiepatroon doorbreken is niet eenvoudig. Iedereen heeft vaste gewoontes en een groot deel van je reacties geef je op de automatische piloot. Verandering kan dan ook alleen maar geleidelijk plaatsvinden en kost bovendien inspanning. Er is geen snelle oplossing en het is niet in een alinea uit te leggen hoe je dat doet. Dingen die je kunt proberen zijn (een rondje googelen leert je er meer over):

  • Leren je eigen gedrag te observeren, bijvoorbeeld door het te registreren
  • Meer lezen over gedragskenmerken die je bij jezelf signaleert, zoals introversie
  • Observeren van het gedrag van anderen en analyseren wat werkt
  • Oefenen met nieuw gedrag en dat een tijdje volhouden
  • Leren reflecteren en afstand nemen
  • Werken met het kernkwaliteitenkwadrant
  • Inzicht krijgen in je eigen gedrag door middel van de Roos van Leary
  • Werken met de Window of Tolerance

Stap 5. Terugvalpreventie

Doordat je nu weet waar je valkuilen zitten, ben je je ook bewuster van factoren die risico met zich meebrengen. Een gewaarschuwd mens telt voor twee. Het is goed jezelf voor te houden dat bepaalde eigenschappen bij je horen en niet zomaar zullen verdwijnen: je moet er rekening mee houden. Ook weet je nu meer over welke omstandigheden voor jou stress oproepen. Soms is het mogelijk deze omstandigheden te verbeteren. Bijvoorbeeld door een baan te kiezen die beter bij je past of te verhuizen naar een andere buurt. Terugval voorkom je dus door alerter te zijn op de relatie tussen je eigen kwetsbaarheiden en situaties die moeilijk voor je zijn. Reminders die je zelf instelt kunnen je hierbij helpen, maar ook je naasten of een laagdrempelige hulpverlener zoals de praktijkondersteuner van de huisarts.

Bronnen:

Rijnders, P. & Heene, E. (red.) (2015). Handboek KOP-model. Kortdurende psychologische interventies voor de basis-ggz. Uitgeverij Boom, Amsterdam.

© Psychologie Vandaag, kenniscentrum en online therapie 2018. Alle rechten voorbehouden.